LECZENIE FARMAKOLOGICZNE

NLPZ – Niesterydowe Leki Przeciwzapalne
Sa to objawowe leki przeciwzapalne, przeciwgoraczkowe i przeciwbólowe; objawowe – to znaczy, ze nie wplywaja na przebieg choroby, ale dzialaja na objawy wywolane zapaleniem.
Dzialaja one glównie poprzez blokowanie enzymu – cyklooxygenazy bioracego udzial w powstawaniu substancji wplywajacych na powstawanie zapalenia. Jednak substancje te – prostoglandyny – maja równiez dzialanie korzystne np. ochronne w obrebie zoladka, reguluja przeplyw krwi przez nerki itp. Hamowanie tego dzialania fizjologicznego tlumaczy wiekszosc objawów ubocznych zwiazanych z NLPZ.
Najczestszymi objawami ubocznymi sa:
Zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego spowodowane uszkodzeniem sluzówki zoladka, objawy dyskomfortu w jamie brzusznej po przyjeciu leku az do znacznych bólów brzucha i krwawienia z zoladka objawiajace sie wolnymi i czarnymi stolcami.
Toksyczne objawy ze strony przewodu pokarmowego spowodowane NLPZ u dzieci nie sa czesto opisywane i uwaza sie, ze wystepuja rzadziej niz u doroslych, jednak NLPZ powinny byc przyjmowane podczas jedzenia.
Objawy uboczne ze strony watroby, bedace przyczyna podwyzszenia enzymów watrobowych, rzadko sa znaczace poza wystepujacymi po leczeniu aspiryna.
Uszkodzenie nerek jest rzadkie i zdarza sie jedynie u dzieci, u których poprzednio obserwowano zaburzenia ze strony serca, watroby lub nerek.
NLPZ moga wplywac na zaburzenia ukladu krzepniecia, ale nie maja one klinicznego znaczenia, poza dziecmi, u których obserwowano je wczesniej. Najwieksze zaburzenia krzepniecia powoduje aspiryna i to jej dzialanie jest wykorzystane w leczeniu chorób zwiazanych z ryzykiem zakrzepów (wytwarzanie patologicznych skrzepów krwi wewnatrz naczyn); w tych przypadkach male dawki aspiryny sa leczeniem z wyboru

Sposród róznych NLPZ szeroko stosowane sa Naproxen i Ibuprofen. Aspiryna przeciwnie, chociaz tania i skuteczna jest obecnie rzadziej uzywana z powodu jej dzialan ubocznych. Jednoczesne stosowanie kilku NLPZ jest przeciwwskazane.
Skutecznosc dzialania róznych NLPZ u dzieci jest rózna: odpowiedz na jeden lek moze byc bardzo dobra, a inny – moze byc calkowicie nieskuteczny.
Od niedawna wprowadzono nowy rodzaj NLPZ – leki hamujace cyklooxygeneze 2 (inhibitory COX-2). Wywoluja one mniej objawów ubocznych ze strony przewodu pokarmowego przy zachowanej zdolnosci terapeutycznej.
Inhibitory COX-2 (Celecoxib, Rofecoxib) sa znacznie drozsze od innych NLPZ i ocena ich wiekszego bezpieczenstwa i efektywnosci niz tradycyjnych NLPZ nie jest jeszcze calkowicie udowodniona. Brak oceny dzialania tych leków u dzieci.

Cyklosporyna A
Cyklosporyna A jest lekiem immunosupresyjnym poczatkowo stosowanym w zapobieganiu odrzucenia przeszczepu u pacjentów z przeszczepami narzadowymi. Ma oma silne dzialanie na krwinki biale, przez co gra podstawowa role w odpowiedzi immunologicznej.
Moze byc podawana w plynie lub w tabletkach.
Dzialanie uboczne jest dosc czeste, szczególnie przy stosowaniu wiekszych dawek i ogranicza to uzycie leku. Mozne powodowac uszkodzenie nerek, wzrost cisnienia tetniczego krwi, uszkodzenie watroby, przerost dziasel , nadmierne owlosienie, nudnosci i wymioty. Leczenie cyklosporyna wymaga regularnych kontroli klinicznych i laboratoryjnych celem oceny objawów ubocznych.

Dozylne stosowanie immunoglobulin
Immunoglobuliny sa przeciwcialami. Immunoglobuliny do stosowania dozylnego (IVIG) sa wytwarzane z plazmy pochodzacej od zdrowych dawców krwi. Plazma jest plynnym skladnikiem krwi ludzkiej. IVIG jest stosowana u dzieci z brakiem przeciwcial w wyniku defektu ich ukladu odpornosciowego. Jakkolwiek mechanizm dzialania pozostaje niejasny i moze zmieniac sie w róznych okolicznosciach, IVIG sa skuteczne takze w pewnych autoimmunizacyjnych i reumatycznych chorobach.
Stosuje sie je we wlewach dozylnych i na ogól jest to bezpieczne leczenie. Objawy uboczne sa rzadkie i moga wystepowac jako reakcje anafilaktyczne (alergiczne), bóle miesni, goraczki i bóle glowy podczas kroplówki, bóle glowy i wymioty (zwiazane z nieinfekcyjnym – aseptycznym podraznieniem opon mózgowych) w okolo 24 godzin po infuzji i ustepuja spontanicznie.
IVIG nie zawieraja HIV, wirusów zapalenia watroby i wiekszosci innych znanych wirusów.

Kortykosteroidy
Kortykosteroidy sa hormonami wytwarzanymi przez organizm ludzki. Sa one lub bardzo podobne substancje, syntetyzowane fabrycznie i uzywane w leczeniu wielu chorób Hormony stosowane u waszego dziecka nie sa takie same jak uzywane przez sportowców dla zwiekszenia wydajnosci fizycznej. Pelna nazwa hormonów stosowanych w stanach zapalnych brzmi – glikokortykosteroidy (GK). GK maja bardzo silne i szybkie dzialanie przeciwzapalne biorac udzial w kompleksowej regulacji reakcji immunologicznych. Sa one czesto stosowane dla osiagniecia szybkiej poprawy klinicznej zanim zaczna dzialac inne leki stosowane jednoczesnie z GK.
Poza dzialaniem immunosupresyjnym i przeciwzapalnym GK biora równiez udzial w wielu funkcjach zyciowych np. w reakcjach sercowo-naczyniowych , stresie, metabolizmie wody , weglowodanów i tluszczów, regulacji cisnienia tetniczego i innych.
Jednak obok ich efektów terapeutycznych GK wywoluja powazne objawy uboczne, przede wszystkim zwiazane z dlugotrwalym leczeniem. Jest wiec bardzo waznym aby dziecko leczone GK pozostawalo pod opieka lekarza, który bedzie umiejetnie zmniejszal niekorzystne dzialanie tych leków.

Dawkowanie i drogi podawania.
GK moga byc stosowane ogólnie (doustnie lub dozylnie) lub miejscowo (iniekcje dostawowe lub zewnetrznie na skóre).
Dawka i droga podania jest zalezna od choroby i stanu pacjenta. Wyzsze dawki, szczególnie stosowane w zastrzykach, dzialaja silnie i szybko.
Tabletki doustne sa róznej wielkosci i zawieraja rózne dawki leku.
Najczesciej sa uzywane prednison i prednisolon. Nie ma ogólnie przyjetych regul dawkowania i czestotliwosci podawania leku.
Dawka jednorazowa ( zazwyczaj ranna) lub stosowanie co drugi dzien powoduja mniejsze objawy uboczne. Moga one byc jednak mniej skuteczne, niz dawki podzielone w ciagu dnia, co czesto jest konieczne dla utrzymania kontroli choroby.
W ciezkiej postaci choroby wielu lekarzy stosuje wysokie dawki metylprednisolonu, który jest podawany w kroplówce dozylnej zazwyczaj podawanej jeden raz dziennie przez kilka kolejnych dni. U chorych z trudnosciami doustnego przyjmowania leku mozna podawac dozylnie mniejsze dawki.
Zastrzyki GK o przedluzonym dzialaniu (depot) podawane dostawowo, sa leczeniem z wyboru w zapaleniu stawów. GK o przedluzonym dzialaniu (zazwyczaj acetonid triamcinalonu lub hexacetonid) zawieraja aktywny hormon w postaci malych krysztalków , z których wewnatrz stawu wolno uwalniaja sie GK; ta metoda leczenia czesto daje dlugotrwaly efekt przeciwzapalny.
Jednak czas utrzymywania sie dobrych wyników jest bardzo rózny, od kilku tygodni do kilku miesiecy u wiekszosci pacjentów.
Jednoczasowo mozna GK podawac do kilku stawów stosujac miejscowo leki przeciwbólowe (np. przezskórne kremy lub spraye), miejscowe znieczulanie, leki uspakajajace lub nawet znieczulenie ogólne zalezne od liczby stawów i wieku pacjenta.

Objawy uboczne
Podstawowe objawy uboczne sa zwiazane z dlugotrwalym stosowaniem wysokich dawek GK oraz z przerwaniem leczenia. Jezeli GK sa stosowane dluzej niz jeden miesiac, niemozliwe jest nagle przerwanie leczenia. Wystepuja objawy niedostatecznej produkcji wlasnych hormonów przez organizm, w wyniku jej zahamowania podawaniem hormonów syntetycznych.
Tak skutecznosc leczenia GK jak i ciezkosc objawów ubocznych sa indywidualne i trudne do przewidzenia.
Objawy uboczne sa czesto zwiazane z dawka i sposobem podawania leku np. ta sama dawka podana jednorazowo rano daje mniejsze objawy uboczne niz podzielona w ciagu dnia.
Najbardziej widoczne objawy uboczne to nadmierne laknienie dajace przyrost wagi i rozstepy skórne. Stosowanie zrównowazonej diety bogatej w blonnik, z ograniczeniem tluszczu i cukrów, pomaga kontrolowac wage ciala.
Tradzik na twarzy wymaga miejscowego leczenia skóry. Moga wystepowac problemy ze snem, zle samopoczucie, obnizenie nastroju, dreszcze lub drzenie. Dlugotrwale leczenie GK wplywa na zahamowanie wzrostu.
Obserwuje sie równiez zmniejszenie odpornosci na infekcje, które moga byc czestsze i ciezsze zaleznie od stopnia immunosupresji. Szczególnie ospa wietrzna u dzieci leczonych immunosupresyjnie moze miec ciezki przebieg. Jest wiec bardzo waznym powiadomic lekarza natychmiast po wystapieniu pierwszych objawów lub po skontaktowaniu sie dziecka z osoba chora.
Zaleznie od sytuacji nalezy podac przeciwciala przeciwko ospie wietrznej i/lub zastosowac antybiotyki przeciwwirusowe.
Wiele skrytych objawów ubocznych mozna uniknac monitorujac przebieg leczenia. Przede wszystkim istnieje mozliwosc osteoporozy – zmniejszenie gestosci mineralnej kosci powodujacej mozliwosc zlaman.
Osteoporoza moze byc rozpoznana i oceniana przy zastosowaniu densytometrii. Uwaza sie, ze podanie okolo 1000 mg dziennie wapnia i witaminy D moze opóznic rozwój osteoporozy.
Dzialanie GK na narzad wzroku moze prowadzic do rozwoju katarakty i zwiekszenia cisnienia wewnatrzgalkowego (jaskra).
Przy zwyzce cisnienia tetniczego (nadcisnienie) nalezy stosowac diete niskosolna. Moze dochodzic do podwyzszenia poziomu cukru we krwi – cukrzyca posterydowa ; wówczas konieczna jest dieta niskocukrowa i niskotluszczowa.

Azatioprina
Azatioprina jest lekiem obnizajacym odpornosc.
Dziala ona poprzez utrudnienie syntezy DNA, proces niezbedny przy podziale komórkowym. Hamowanie funkcji odpornosciowej objawia sie wplywem leku na wzrost niektórych bialych komórek krwi – limfocytów.
Lek jest podawany doustnie. Zazwyczaj jest lepiej tolerowany niz cyklofosfamid, ale moze powodowac objawy uboczne, takze wymaga monitorowania.
Nieczesto stwierdza sie objawy ze strony przewodu pokarmowego (owrzodzenie jamy ustnej, nudnosci, wymioty, biegunka, bóle w nadbrzuszu). Rzadko obserwuje sie uszkodzenie watroby. Obnizenie liczby krazacych krwinek bialych (leukopemia) zazwyczaj jest zwiazana z dawka leku. Rzadko stwierdza sie zmniejszenie liczby plytek lub krwinek czerwonych.
Dlugotrwale leczenie azatioprona teoretycznie moze kojarzyc sie ze zwiekszonym ryzykiem rozwoju nowotworu ale nie ma na to dostatecznych dowodów.
Jak i inne leki immunosupresyjne równiez leczenie azatioprina zwieksza ryzyko infekcji. U pacjentów leczonych szczególnie czesto obserwuje sie infekcje wirusem opryszczki.

Cyklofosfamid
Cyklofosfamid jest lekiem immunosupresyjnym zmniejszajacym zapalenie i dzialajacym hamujaco na uklad odpornosciowy. Dziala on na procesy namnozenia komórek, zaburzajac synteze DNA i dlatego jest szczególnie aktywny wobec krwinek bialych, wlosów i komórek okladzinowych przewodu pokarmowego, które namnazaja sie bardzo aktywnie (komórki niezbedne do pobudzenia DNA do reprodukcji).
Sposród krwinek bialych limfocyty sa glównie uszkadzane przez cyklofosfamid i zmiana ich funkcji i liczby tlumaczy hamowanie odpowiedzi immunologicznej.
Cyklofosfamid zostal wprowadzony do leczenie niektórych postaci raka. W chorobach reumatycznych, kiedy jest stosowany w leczeniu przerywanym (podawany co miesiac we wlewie dozylnym), daje on mniej objawów ubocznych niz w chorobach nowotworowych.
Cyklofosfamid jest podawany doustnie lub dozylnie. Zazwyczaj duze dawki sa podawane co 4 tygodnie.
Cyklofosfamid jest lekiem silnie obnizajacym odpornosc i powodujacym objawy uboczne co wymaga scislej kontroli laboratoryjnej. Najczesciej wystepuja nudnosci i wymioty. Niekiedy obserwuje sie odwracalne scienczenie wlosów.
Wystapienie znacznego zmniejszenia liczby krazacych krwinek bialych i plytek wymaga zmniejszenia dawki lub czasowego zaprzestania leczenia.
Uszkodzenie pecherza moczowego (krew w moczu) wystepuje najczesciej przy codziennym stosowaniu dawki doustnej. Ryzyko tego objawu zmniejsza picie duzej ilosci wody.
Dlugotrwale leczenie moze spowodowac zmniejszenie plodnosci i wystapienie raka; ryzyko tych dwóch objawów jest zwiazane z kumulacja dawki leku przyjmowanego przez wiele lat.
Cyklofosfamid obniza odpornosc, co wiaze sie z ryzykiem infekcji szczególnie gdy lek jest podawany razem z innymi preparatami obnizajacymi odpornosc jak np. duze dawki GK.

MTX
Metotreksat (MTX) jest lekiem, który jest stosowany od lat u dzieci z wieloma róznymi chorobami. Poczatkowo byl stosowany jako lek przeciw nowotworowy poniewaz ma on zdolnosc spowolnienia podzialu komórek (proliferacji). Jednak to dzialanie jest wyrazne jedynie przy stosowaniu duzych dawek. W chorobach reumatycznych stosuje sie MTX w malych dawkach, w sposób przerywany; wówczas efekt przeciwzapalny jest wynikiem innych mechanizmów. W tym sposobie leczenia, wiekszosc objawów ubocznych obserwowanych przy stosowaniu wysokich dawek, nie wystepuje lub sa one latwiejsze do kontrolowania.
MTX jest produkowany w postaci tabletek i plynu do iniekcji. Jest podawany raz w tygodniu zawsze w okreslony dzien.
Droga podania oraz dawka jest zlecona przez lekarza zgodnie ze stanem pacjenta.
Tabletki wchlaniaja sie lepiej gdy sa podawane przed posilkiem, popijane woda. Iniekcja sa podawane podskórnie podobnie jak iniekcje insuliny w cukrzycy, ale moga tez byc stosowane domiesniowo lub dozylnie.
Iniekcje nie przedstawiaja trudnosci z wchlanianiem oraz pozwalaja na unikniecie zaburzen zoladkowych. Leczenie MTX jest dlugotrwale. Wiekszosc lekarzy stosuje leczenie przez co najmniej 6 – 12 miesiecy po uzyskaniu poprawy.
Wiekszosc dzieci leczonych MTX nie ma powaznych objawów ubocznych. Naleza do nich nudnosci i zaburzenia zoladkowe. Mozna ich uniknac podajac lek na noc. Równiez podawanie kwasu foliowego czesto zapobiega tym objawom ubocznym.
Niekiedy podanie leków przeciwwymiotnych przed i po podaniu MTX i/lub zmiana drogi podawania (iniekcja) moga byc pomocne. Inne objawy uboczne jak owrzodzenie jamy ustnej i wysypka sa rzadsze.
Kaszel i problemy z oddychaniem wystepuja u dzieci rzadko. Wplyw na liczbe krwinek bialych jezeli wystepuje jest zazwyczaj niewielki. Pózne uszkodzenie watroby (zwlóknienie watroby) wystepuje u dzieci bardzo rzadko, gdyz inne czynniki ja uszkadzajace (np. alkohol) nie sa obecne w wieku rozwojowym. Leczenie MTX jest zazwyczaj przerywane gdy poziom enzymów watrobowych ulegnie wzrostowi; ponowne podanie MTX ma miejsce gdy wyniki badan ulegna normalizacji.
Podczas leczenia MTX konieczna jest regularna kontrola obrazu krwi.
Chociaz ryzyko infekcji zazwyczaj nie jest wyzsze u dzieci leczonych MTX, ale w niektórych przypadkach moga miec one ciezszy przebieg. Najwieksze znaczenie ma ospa wietrzna i pólpasiec. Jezeli twoje dziecko nie chorowalo na ospe wietrzna, a skontaktowalo sie z osoba chora lub jezeli ma poczatkowe objawy ospy wietrznej, nalezy natychmiast skontaktowac sie z lekarzem celem podjecia koniecznego leczenia. Jezeli nie ma pewnosci czy dziecko chorowalo na ospe wietrzna, mozna to sprawdzic prostym testem.
Jezeli twoje dziecko jest nastolatkiem, duze znaczenie ma calkowity zakaz spozywania alkoholu ze wzgledu na mozliwosc uszkodzenia watroby przez MTX. MTX moze uszkodzic nienarodzone dziecko wiec konieczna jest antykoncepcja u mlodziezy aktywnej seksualnie.

Hydroxychloroquina
Hydroxychloroquina poczatkowo byla uzywana w leczeniu malarii . Wykazano, ze bierze ona udzial w pewnych reakcjach zwiazanych z zapaleniem.
Jest podawana jeden raz dziennie jedna tabletka. Zazwyczaj jest dobrze tolerowana. Objawy nietolerancji ze strony przewodu pokarmowego, glównie nudnosci, wystepuja rzadko i nie sa powazne. Najwieksze znaczenie ma jej toksycznosc w stosunku do narzadu wzroku. Hydroxychloroquina odklada sie w siatkówce oka i utrzymuje sie dlugi czas po zakonczeniu leczenia. To uszkodzenie jest rzadkie, ale moze byc przyczyna slepoty nawet po przerwaniu leczenia. Jednak te problemy okulistyczne sa wyjatkowo rzadkie przy stosowanych niskich dawkach. Wczesne wykrycie tego powiklania umozliwia okresowa kontrola okulistyczna narzadu wzroku, nawet po przerwaniu leczenia, jakkolwiek nadal dyskutuje sie potrzebe i czestosc tych kontroli przy niskich dawkach hydroxychloroquiny.

Sulfasalazyna
Sulfasalazyna jest polaczeniem leku przeciwbakteryjnego i przeciwzapalnego. W przeszlosci uwazano, ze reumatoidalne zapalenie stawów u doroslych jest choroba infekcyjna. Mimo, ze poglady te okazaly sie mylne sulfasalazyna okazala sie skuteczna w niektórych postaciach zapalenia stawów, jak równiez w przewleklych zapaleniach przewodu pokarmowego.
Sulfasalazyne stosuje sie doustnie. Dosc czeste objawy uboczne wymagaja okresowej kontroli obrazu krwi.
Naleza do nich zaburzenia zoladkowo-jelitowe (brak laknienia, nudnosci, wymioty, biegunka) alergiczne wysypki skórne, uszkodzenie watroby (podwyzszenie transamina) zmniejszenie liczby krazacych krwinek, obnizenie stezenia surowiczych immunoglobulin . Lek nigdy nie powinien byc stosowany w uogólnionej postaci mlodzienczego idiopatycznego zapalenia stawów jak równiez w toczniu rumieniowatym uogólnionym gdyz moze on spowodowac ciezkie zaostrzenie choroby.

Kolchicyna
Kolchicyna jest znana od wielu stuleci. Jest wytwarzana z suchych nasion colchicum – kwitnacej rosliny z rodziny Liliacee. Na drodze hamowania funkcji krwinek bialych zmniejsza procesy zapalne.
Stosuje sie ja doustnie. Wiekszosc objawów ubocznych dotyczy przewodu pokarmowego. Biegunka, nudnosci, wymioty i rzadko wystepujace kurczowe bóle brzucha moga byc zlagodzone dieta nisko-laktozowa. Wymienione objawy zazwyczaj ustepuja przy zmniejszeniu dawki; po ich ustapieniu ponownie stopniowo mozna zwiekszyc dawke do poczatkowego poziomu.
Ze wzgledu na mozliwosc obnizenia liczby krwinek, konieczna jest okresowa kontrola obrazu krwi.
U pacjentów z uszkodzeniem nerek i/lub watroby moze wystapic oslabienie miesni (miopatia), które szybko ustepuje po przerwaniu leczenia. Innym rzadkim objawem ubocznym moze byc uszkodzenie nerwów obwodowych (neuropatia), które wolno ustepuje. Sporadycznie wystepuje wysypka i wylysienie. Powazne objawy zatrucia moga wystapic po przyjeciu znacznej dawki leku; wymagaja one interwencji lekarskiej. Zazwyczaj obserwuje sie stopniowa poprawe, ale niekiedy skutek moze byc tragiczny . Rodzice powinni byc ostrzezeni, ze lek nie moze byc dostepny dla malych dzieci. Leczenie kolchicyna rodzinnej goraczki sródziemnomorskiej kontynuuje sie w czasie ciazy. W tych przypadkach w 3-4 miesiacu ciazy nalezy wykonac amniocenteze celem wykrycia nieprawidlowych chromosomów u dziecka.

Czynniki blokujace TNF
Tumor necrosis factor (czynnik martwicy guza – TNF) jest czasteczka grajaca glówna role w procesach zapalnych.
Dzieki nowoczesnej biotechnologii sa produkowane rózne rodzaje leków wybiórczo hamujacych TNF. Naleza do nich przeciwciala przeciw TNF (infliximab i adalimubab) i receptor blokujacy TNF (etanercept).
Etanercept jest podawany w zastrzyku podskórnym; podobnie jak w przypadkach cukrzycy, zastrzyki moga byc wykonywane przez samego pacjenta lub czlonka rodziny. Moze wystapic odczyn miejscowy (zaczerwienienie, swedzenie, obrzek), ale zwykle jest on miernie nasilony i szybko samoistnie ustepuje.
Infliximab podawany jest dozylnie w warunkach szpitalnych. Podczas wlewu moga wystapic reakcje alergiczne od lagodnych, szybko ustepujacych po leczeniu (wysypka, swedzenie, przyspieszenie oddechu), do ciezkich odczynów ze spadkiem cisnienia tetniczego z ryzykiem szoku. Reakcje te czesciej wystepuja po pierwszym wlewie i sa wynikiem uczulenia na obce bialko (pochodzace od myszy) zawarte w leku. W wypadku wystapienia reakcji alergicznych leczenie nalezy przerwac.
Adalimubab jest podobny do infliximabu, ale nie zawiera czasteczki pochodzenia mysiego. Jest podawany w iniekcji podskórnej.
Wszystkie leki maja silne dzialanie przeciwzapalne utrzymujace sie tak dlugo jak lek jest podawany.
Glównym objawem ubocznym jest zmniejszona odpornosc na infekcje, szczególnie zakazenie gruzlica. Wystapienie powaznej infekcji wymaga natychmiastowego przerwania leczenia. W rzadkich przypadkach, w czasie leczenia moze dojsc do rozwoju innej choroby autoimmunizacyjnej. Nie udowodniono aby leczenie usposabialo do czestszego rozwoju nowotworu.
Doswiadczenia z leczeniem blokerami TNF sa niedawne i trudno jeszcze ocenic odlegle bezpieczenstwo ich stosowania. W/w leki czesto ocenia sie jako „leki biologiczne” poniewaz sa produkowane w procesach biotechnologicznych (podobnie jak inzynieria genetyczna).
Istnieja rózne czynniki jak przeciwciala przeciw IL 1ra i IL 6, które sa stosowane w leczeniu niektórych chorób reumatycznych u doroslych i eksperymentalnie u dzieci.
Leki biologiczne sa bardzo kosztowne.